W recepcie zapis "Spir. 70° ad 100,0" oznacza, że rozpuszczalnikiem (etanolem 70°) należy dopełnić do masy całkowitej 100,0 g. Najpierw sumuje się masy substancji stałych: 2,0 g kwasu salicylowego + 2,0 g kwasu borowego + 1,0 g tymolu + 1,0 g mentolu = 6,0 g. To znaczy, że na mieszaninę rozpuszczalnika pozostaje:
100,0 g − 6,0 g = 94,0 g etanolu 70° (jako roztworu końcowego).
W praktyce aptecznej rozcieńczanie etanolu wykonuje się wagowo, ponieważ mieszanina woda–etanol ulega kontrakcji, a stężenie w stopniach ("70°", "95°") odnosi się do stężenia objętościowego (v/v). Dlatego korzysta się z przeliczeń na stężenia wagowe (w/w) z tabel alkoholometrycznych:
- etanol 95% v/v odpowiada 92,45% w/w,
- etanol 70% v/v odpowiada 62,40% w/w.
Stosujemy bilans masy czystego etanolu (etanolu bezwodnego) w roztworze. Niech x będzie masą etanolu 95° (roztworu), a (94,0 − x) masą wody. Ilość czystego etanolu wniesiona przez x gramów etanolu 95° to x · 0,9245. Ilość czystego etanolu, jaka ma się znaleźć w 94,0 g roztworu 70°, to 94,0 · 0,6240. Zatem:
x · 0,9245 = 94,0 · 0,6240
x = (94,0 · 0,6240) / 0,9245 = 63,45 g
Woda to różnica do 94,0 g: 94,0 − 63,45 = 30,55 g.
Dlaczego pozostałe propozycje są błędne? Odpowiedzi typu "48,00 + 48,00" lub "45,00 + 50,00" sugerują liczenie "na oko" do 100 g albo proste proporcje bez odjęcia mas składników stałych i bez przeliczenia v/v na w/w. Z kolei warianty z odwróconymi masami (np. bardzo mało etanolu 95° i bardzo dużo wody) nie mogą dać 70° w mieszaninie, bo wniosłyby zbyt mało czystego etanolu.
Wskazówka egzaminacyjna: zawsze wykonaj 3 kroki: (1) odczytaj "ad" i policz masę rozpuszczalnika, (2) zamień v/v na w/w z tabel, (3) zrób bilans masy etanolu i skontroluj wynik przez przeliczenie zwrotne.
