W rozwoju dziecka wyróżnia się często emocje podstawowe (np. radość, smutek, złość), które pojawiają się relatywnie wcześnie i są obserwowalne już u małych dzieci. Są one silnie związane z bezpośrednią reakcją na sytuację (np. frustrację, stratę, zaspokojenie potrzeby) i nie wymagają złożonej oceny siebie.
Wstyd zalicza się natomiast do emocji samoświadomościowych. Do ich przeżywania dziecko potrzebuje rozwoju kilku kompetencji naraz: (1) poczucia "Ja" i odróżniania siebie od innych, (2) zdolności porównania własnego zachowania z oczekiwaniami otoczenia, (3) rozumienia, że inni mogą oceniać jego postępowanie. Z tego powodu emocje samoświadomościowe uznaje się za pojawiające się później niż emocje podstawowe.
Dlaczego pozostałe odpowiedzi nie pasują?
- "Radość" jest emocją podstawową i zwykle jest widoczna bardzo wcześnie, także w prostych interakcjach (kontakt, zabawa, zaspokojenie potrzeb).
- "Smutek" również należy do emocji podstawowych i może pojawiać się wcześnie jako reakcja na dyskomfort, rozstanie lub brak kontaktu.
- "Złość" bywa szczególnie częsta w wieku poniemowlęcym i przedszkolnym, gdy rozwój samoregulacji jeszcze nie nadąża za potrzebami i pragnieniami dziecka; dlatego nie jest emocją "najpóźniejszą".
W praktyce opieki nad dzieckiem warto pamiętać, że zachowania związane ze wstydem (wycofanie, unikanie spojrzenia, "zastyganie", chowanie się) wymagają delikatnego wsparcia: spokojnego nazwania sytuacji, zapewnienia bezpieczeństwa i unikania publicznego zawstydzania, które może nasilać trudne przeżycia.
