Substancja mateczna (queen substance) to mieszanina feromonów produkowanych przez matkę pszczelą, głównie przez gruczoły żuchwowe. Pełni funkcje "organizujące" rodzinę: utrzymuje jej spójność, wpływa na zachowania robotnic, hamuje rozwój jajników u robotnic i ogranicza skłonność do wychowu nowych matek. W praktyce pasiecznej jej poziom przekłada się na to, jak stabilnie funkcjonuje rodzina.
Kluczowe jest to, że produkcja feromonów matecznych maleje wraz z wiekiem matki. Młode matki (zwykle 1–2-letnie) wydzielają substancję mateczną w ilościach uznawanych za optymalne. Po przekroczeniu trzeciego roku użytkowania następuje wyraźny spadek wydzielania. W materiałach pszczelarskich spotyka się ujęcie, że u matek starszych niż 3 lata poziom może spaść do około 65% poziomu optymalnego.
Dlaczego to ma znaczenie? Spadek "sygnału feromonowego" może skutkować m.in.:
- większą skłonnością do cichej wymiany matki,
- wzrostem agresywności rodziny,
- pogorszeniem kontroli nastroju rojowego i wzrostem ryzyka rojenia,
- pogorszeniem czerwienia i ogólnej produktywności rodziny.
Pozostałe wartości procentowe są typowymi dystraktorami: zbyt niska wartość sugerowałaby skrajne, "nagłe" załamanie funkcji matki, a zbyt wysokie – brak istotnego spadku po 3 latach. Pytanie sprawdza więc znajomość praktycznego wniosku z biologii i gospodarki pasiecznej: starsze matki zwykle pracują słabiej, dlatego w pszczelarstwie towarowym planuje się wymianę matek co 2–3 lata.
Uwaga egzaminacyjna: nie należy mylić substancji matecznej (feromonów) z mleczkiem pszczelim (pokarmem larw i matek) ani z jadem. To częsta pułapka terminologiczna.
