W zadaniach robót ziemnych "nadmiar mas ziemnych" oznacza taką ilość gruntu, którą trzeba usunąć (wykop/wywóz), aby doprowadzić teren do przyjętego poziomu odniesienia (najczęściej rzędnej projektowanej). Podstawą obliczeń są rzędne wysokościowe wpisane na rysunku.
Typowy tok postępowania dla kwadratu 25×25 m z podanymi wysokościami w węzłach siatki jest następujący:
- Ustalenie poziomu odniesienia (rzędnej projektowanej), względem którego liczysz różnice wysokości. Nadmiar to miejsca, gdzie teren jest powyżej tego poziomu.
- Podział na pola elementarne (jeżeli rysunek ma siatkę) i wyznaczenie dla każdego pola średniej różnicy wysokości z punktów narożnych (w praktyce: średnia z 4 naroży; dla krawędzi/połówek stosuje się odpowiednie udziały).
- Obliczenie objętości cząstkowej: V = A · hśr, gdzie A to pole danego elementu (w m2), a hśr to średnia "nadwyżka" wysokości (w m). Wynik jest w m3.
- Zsumowanie objętości tylko dla części, które stanowią wykop (nadmiar). Jeżeli w jakimś miejscu występuje niedobór (nasyp), nie wlicza się go do nadmiaru przeznaczonego do usunięcia.
- Kontrola sensowności: pole całego kwadratu wynosi 625 m2, więc średnia nadwyżka rzędu ok. 1–2 m daje objętości rzędu kilkuset–kilku tysięcy m3. To pomaga wychwycić pomyłki jednostek.
Odpowiedź 1140,63 m3 jest wynikiem zastosowania powyższej metody do wartości rzędnych przedstawionych na rysunku oraz poprawnego zsumowania objętości cząstkowych. Wynik 45,63 m3 zwykle wskazuje na błąd jednostek, pominięcie pola 25×25 m albo policzenie tylko fragmentu. 1500,00 m3 i 1562,50 m3 mogą wynikać z przyjęcia niewłaściwego poziomu odniesienia, błędnego uśredniania (np. bez udziałów punktów krawędziowych) albo nieuwzględnienia, że do "nadmiaru" liczy się wyłącznie wykop.
Na egzaminie warto zapisać pośrednio: pole, średnie różnice wysokości i sumę objętości. To ułatwia kontrolę znaku (wykop/nasyp) i redukuje ryzyko błędów rachunkowych.
