KWALIFIKACJA GIW6 - CZERWIEC 2019

PYTANIE NR 19.
Niewyraźna łupliwość jest cechą charakterystyczną
A.
B.
C.
D.
Wyjaśnienie poprawnej odpowiedzi:
Łupliwość to skłonność minerału do pękania wzdłuż płaszczyzn sieci krystalicznej. Oliwiny mają zwykle łupliwość słabą/niewyraźną i częściej obserwuje się u nich przełam. Dla porównania biotyt ma łupliwość doskonałą, a pirokseny i skalenie potasowe – wyraźną w dwóch kierunkach.

Pełne wyjaśnienie:

Łupliwość minerału to jego zdolność do rozszczepiania się wzdłuż określonych płaszczyzn krystalograficznych, wynikająca z nierównomiernej siły wiązań w sieci krystalicznej. W praktyce terenowej jest to jedna z najszybszych cech diagnostycznych w próbce ręcznej, ale wymaga odróżnienia jej od przełamu (nieregularnego pękania).

Odpowiedź "oliwinów." jest właściwa, ponieważ oliwiny zazwyczaj nie wykazują dobrze rozwiniętej łupliwości; określa się ją jako słabą lub niewyraźną. W wielu okazach dominującą cechą obserwowaną na powierzchniach pęknięcia jest przełam, co może sprawiać wrażenie "braku łupliwości" – w ujęciu opisowym ujmuje się to właśnie jako łupliwość niewyraźną.

Pozostałe odpowiedzi są niepoprawne, bo dotyczą minerałów o bardziej charakterystycznej, łatwo zauważalnej łupliwości:

  • "biotytu." – biotyt (mika) rozszczepia się bardzo łatwo na cienkie blaszkowate listki, co odpowiada łupliwości bardzo dobrej/doskonałej (bazalnej). To typowy przykład minerału o łupliwości wyraźnej.
  • "piroksenów." – pirokseny mają łupliwość wyraźną w dwóch kierunkach, często opisywaną jako prawie prostopadła. Jest to cecha często używana do odróżniania piroksenów od innych składników skał magmowych.
  • "skaleni potasowych." – skalenie (w tym potasowe) wykazują dobrą łupliwość w dwóch kierunkach, co w próbce ręcznej objawia się płaskimi, odbijającymi światło powierzchniami pęknięcia.

Wskazówka egzaminacyjna: gdy w odpowiedziach pojawiają się miki (np. biotyt), zwykle oznacza to łupliwość bardzo dobrą/doskonałą. Minerały takie jak oliwin częściej rozpoznaje się zestawem cech (barwa, twardość, przełam, brak wyraźnych płaszczyzn łupliwości) niż samą łupliwością.

Dodatkowe pytania

Dodatkowe pytania (FAQ):
Łupliwość to skłonność minerału do pękania wzdłuż równoległych, płaskich powierzchni. W terenie rozpoznasz ją po powtarzalnych "lustrzanych" płaszczyznach na świeżym przełamie. Jeśli pęknięcia są nieregularne i bez stałych kierunków, częściej obserwujesz przełam, a nie łupliwość.
Oliwin ma budowę krystaliczną, w której nie powstają tak łatwo rozdzielające się płaszczyzny jak w minerałach blaszkowych. Miki (np. biotyt) mają strukturę warstwową, więc rozszczepiają się na cienkie płytki. Dlatego u oliwinu łupliwość jest słaba, a częściej widać przełam.
Łupliwość daje płaskie, powtarzalne powierzchnie pęknięcia w stałych kierunkach. Przełam jest nieregularny (muszlowy, nierówny, ziarnisty) i nie tworzy zestawu równoległych płaszczyzn. W praktyce warto obejrzeć kilka świeżych powierzchni i szukać powtarzalności kierunków.
Biotyt jako mika ma bardzo wyraźną łupliwość w jednym kierunku: łatwo rozdziela się na cienkie, elastyczne blaszki. To jedna z najbardziej charakterystycznych cech mik w próbce ręcznej. Jeśli minerał "listkuje się" na płytki, jest to silna wskazówka na mikę.
Pirokseny zwykle mają łupliwość wyraźną w dwóch kierunkach. W próbce ręcznej objawia się to dwiema rodzinami płaskich powierzchni pęknięcia. Ta cecha jest ważna w odróżnianiu piroksenów od innych minerałów mafijnych, gdy barwa i połysk są podobne.
Tak, skalenie (w tym potasowe) najczęściej wykazują dobrą łupliwość w dwóch kierunkach, co daje charakterystyczne płaskie powierzchnie. W praktyce identyfikacyjnej łączy się to z innymi cechami, np. barwą, połyskiem i (w razie potrzeby) obserwacją w cienkiej płytce.
Najczęściej mylą łupliwość z przełamem i oceniają "brak łupliwości" tam, gdzie jest ona tylko słaba. Częsty jest też błąd skojarzeń: skoro pirokseny i oliwiny występują w podobnych skałach, uczniowie przypisują im identyczne cechy. Pomaga nauka na realnych okazach.
Przydaje się podczas szybkiej identyfikacji składników skał w terenie i w rdzeniach wiertniczych, zwłaszcza w skałach zasadowych i ultrazasadowych. Słaba/niewyraźna łupliwość oliwinu, wraz z typowym przełamem, pozwala zawęzić rozpoznanie bez zaawansowanych badań.
Najczęściej łączy się ją z oceną twardości (np. rysa), połysku, barwy, pokroju oraz sposobu pękania. Pomocne są też proste obserwacje lupą. Jeśli identyfikacja jest niepewna, stosuje się metody laboratoryjne (np. mikroskopię cienkich płytek).
Najlepiej uczyć się na zestawie okazów i tworzyć własną tabelę: minerał → liczba kierunków łupliwości → jakość łupliwości → typowy przełam. Ćwicz porównania (oliwin vs piroksen, biotyt vs skalenie) i zawsze sprawdzaj, czy widzisz powtarzalne, płaskie powierzchnie pęknięcia.
info

Około 62% zdających odpowiada poprawnie na to pytanie. średnie

Specjaliści zwracają uwagę: "Łupliwość to skłonność minerału do pękania wzdłuż płaszczyzn sieci krystalicznej."

Źródła:

  • Klein C., Dutrow B., "Manual of Mineral Science" (dawniej: Dana), rozdział o właściwościach fizycznych minerałów i opisach minerałów (cleavage/fracture), wyd. Wiley (konkretne wydanie zależne od programu nauczania).
  • Nesse W.D., "Introduction to Mineralogy", część dotycząca właściwości fizycznych (cleavage) oraz opisy: olivine, biotite, pyroxene, feldspar, wyd. Oxford University Press (konkretne wydanie zależne od programu).
  • Deer W.A., Howie R.A., Zussman J., "An Introduction to the Rock-Forming Minerals", hasła: Olivines; Micas (biotite); Pyroxenes; Feldspars – informacje o łupliwości, wyd. Longman / Mineralogical Society (zależnie od wydania).

Materiały:

  • Podręcznik mineralogii opisowej (rozdziały o właściwościach fizycznych minerałów)
  • Atlas minerałów z fotografiami przełamu i łupliwości
  • Zestaw minerałów szkolnych do ćwiczeń identyfikacji w próbce ręcznej

Aktualizacja pytania: 31.03.2026



Aktualizacja pytania: 31.03.2026
📡 Brak połączenia internetowego