KWALIFIKACJA ELM3 - TEST WIEDZY NR 8

PYTANIE NR 10.
Określ, które oznaczenie pasowania na rysunku technicznym oznacza, że wał i otwór mogą mieć tę samą średnicę, ale wał nigdy nie będzie miał większej średnicy niż otwór.
A.
B.
C.
D.
Wyjaśnienie poprawnej odpowiedzi:
H oznacza otwór, którego dolna odchyłka jest równa zeru, a h wał, którego górna odchyłka jest równa zeru. Dla zestawu H7/h6 maksymalny wał nie przekroczy wymiaru nominalnego, a minimalny otwór nie spadnie poniżej nominalnego, więc możliwa jest równość średnic i brak wciskiwania.

Pełne wyjaśnienie:

Warunek z treści zadania brzmi: otwór i wał mogą mieć tę samą średnicę, ale wał nigdy nie będzie większy od otworu. To oznacza, że dopuszczalny jest luz minimalny równy 0 (tzw. "luz zerowy"), natomiast nie może wystąpić wcisk (interferencja).

W systemie tolerancji i pasowań kluczowe jest położenie pól tolerancji względem wymiaru nominalnego:

  • H dla otworu: dolna odchyłka otworu jest równa 0, więc najmniejszy otwór ma wymiar nominalny, a pozostałe mieszczą się "powyżej zera".
  • h dla wału: górna odchyłka wału jest równa 0, więc największy wał ma wymiar nominalny, a pozostałe mieszczą się "poniżej zera".

Dla zestawu H7/h6 skrajny przypadek (najmniejszy otwór i największy wał) daje dokładnie wymiar nominalny po obu stronach, więc minimalny luz może wynieść 0. Jednocześnie, ponieważ największy wał nie przekracza nominalnego, a najmniejszy otwór nie jest mniejszy od nominalnego, to wał nie będzie większy od otworu (brak możliwości wciskiwania).

Dlaczego pozostałe odpowiedzi są niepoprawne w kontekście tego warunku?

  • H7/g6: litera g przesuwa pole tolerancji wału bardziej "poniżej zera", co typowo daje pasowanie z wyraźnym luzem. Nie spełnia wymagania "mogą mieć tę samą średnicę" w sensie luzu minimalnego równego 0.
  • H7/k6: litera k przesuwa pole tolerancji wału w stronę dodatnich odchyłek, przez co w pewnych zakresach może pojawić się sytuacja, że wał jest większy od otworu (pasowanie przejściowe). To łamie warunek "wał nigdy nie będzie miał większej średnicy niż otwór".
  • H7/p6: litera p oznacza jeszcze większe przesunięcie pola wału na "plus", co jest charakterystyczne dla pasowań wciskowych, czyli takich, gdzie wał bywa większy od otworu. To wprost przeczy warunkowi zadania.

Wskazówka egzaminacyjna: w systemie otworu bazowego kombinacja H/h jest klasycznym wyborem, gdy chcesz zagwarantować brak wciskiwania i dopuścić luz zerowy.

Dodatkowe pytania

Dodatkowe pytania (FAQ):
Litera H w systemie ISO oznacza, że pole tolerancji otworu jest ustawione tak, iż dolna odchyłka wynosi 0. W praktyce najmniejszy dopuszczalny otwór ma wymiar nominalny, a pozostałe wartości są większe.
Litera h dla wału oznacza, że górna odchyłka wynosi 0. Największy dopuszczalny wał ma więc wymiar nominalny, a rzeczywiste średnice wału mieszczą się na ogół poniżej nominalnej w granicach tolerancji.
W H7/h6 skrajny przypadek to najmniejszy otwór = nominalny (H) i największy wał = nominalny (h). Wtedy różnica średnic wynosi 0, czyli może wystąpić luz minimalny równy zero, ale bez wciskiwania.
Tak, w typowej interpretacji tego zestawu pól tolerancji: wał z literą h nie przekracza wymiaru nominalnego, a otwór z literą H nie jest mniejszy od nominalnego. To eliminuje przypadek, w którym wał miałby większą średnicę niż otwór.
Patrz na położenie pola tolerancji wału względem "zera". Litery wału przesunięte bardziej na "minus" (np. g) sprzyjają luzowi. Litery przesunięte na "plus" (np. p) sprzyjają wciskowi. Zestaw H/h jest klasyczny dla braku wciskiwania.
Liczby (np. 7, 6) oznaczają klasę dokładności IT, czyli "szerokość" tolerancji: im mniejsza liczba, tym węższe pole tolerancji (większa dokładność). Nie mówią one same w sobie, czy jest luz czy wcisk—o tym decydują głównie litery.
Do łatwego montażu (bez użycia dużej siły) zwykle wybiera się pasowania z luzem, aby elementy dały się wsunąć i zdemontować. W praktyce dobór zależy od funkcji: przenoszenia momentu, osiowania, temperatury pracy i wymagań serwisowych.
Litera k dla wału przesuwa pole tolerancji w stronę dodatnich odchyłek. W efekcie, zależnie od rzeczywistych wymiarów wykonania, raz może wyjść niewielki luz, a innym razem niewielki wcisk. To typowa cecha pasowań przejściowych.
Najczęstsze są: (1) skupienie się na liczbach IT i pominięcie liter, (2) mylenie, czy litera dotyczy otworu czy wału, (3) założenie, że każde H7/"coś" daje luz zerowy, (4) traktowanie liter k lub p jak "drobnej zmiany", mimo że mogą zmienić typ pasowania.
Luz zerowy (minimalny) jest przydatny, gdy chcesz dokładnego osiowania i jednocześnie braku wciskiwania, np. w niektórych połączeniach tuleja–wał w mechanizmach precyzyjnych. Zawsze trzeba jednak uwzględnić temperaturę, smarowanie i tolerancje wykonania.
info

Około 34% zdających odpowiada poprawnie na to pytanie. bardzo trudne

W praktyce zawodowej kluczowe jest to, że h oznacza otwór, którego dolna odchyłka jest równa zeru, a h wał, którego górna odchyłka jest równa zeru.

Źródła:

  • Wikipedia: "Fits and tolerances" (sekcja o ISO fits i literach pól tolerancji) https://en.wikipedia.org/wiki/Fits_and_tolerances - dostęp 2026-02-18
  • RoyMech: "Limits, Fits and Tolerances" (opis położenia pól tolerancji wału i otworu) https://www.roymech.co.uk/Useful_Tables/ISO_Fits/ISO_Fits.html - dostęp 2026-02-18
  • The Engineering ToolBox: "ISO Tolerances and Fits" (zestawienia i objaśnienia oznaczeń) https://www.engineeringtoolbox.com/iso-tolerances-d_489.html - dostęp 2026-02-18

Materiały:

  • Tablice tolerancji i pasowań (system ISO/PN-EN ISO) używane w rysunku technicznym
  • Podręcznik do rysunku technicznego maszynowego: rozdział o tolerancjach i pasowaniach
  • Zadania maturalno-zawodowe/egzaminacyjne z interpretacji oznaczeń H, h, g, k, p

Aktualizacja pytania: 31.03.2026



Aktualizacja pytania: 31.03.2026
📡 Brak połączenia internetowego