KWALIFIKACJA MOT2 - CZERWIEC 2014

PYTANIE NR 34.
Przy wymianie tulei ślizgowej rozrusznika, jaką relację do nominału powinna mieć średnica zewnętrzna i wewnętrzna tulei, aby zapewnić prawidłowe pasowania?
A.
B.
C.
D.
Wyjaśnienie poprawnej odpowiedzi:
Średnica zewnętrzna tulei musi zapewnić wcisk w obudowie, więc nie może być mniejsza od nominału. Jednocześnie zużycie dotyczy głównie otworu tulei, dlatego średnica wewnętrzna nowej tulei powinna umożliwić uzyskanie właściwego luzu z wałem (często po dopasowaniu/rozwierceniu).

Pełne wyjaśnienie:

Tuleja ślizgowa w rozruszniku pełni rolę łożyska ślizgowego prowadzącego wał (zwykle wał twornika). W praktyce zużycie pojawia się przede wszystkim na powierzchni wewnętrznej, bo to ona współpracuje z obracającym się wałem. Skutkiem tarcia i ścierania jest zwiększenie średnicy wewnętrznej oraz zbyt duży luz roboczy, co może powodować niewspółosiowość, ocieranie wirnika, hałas i pogorszenie pracy rozrusznika.

Dobór tulei wymaga rozdzielenia dwóch różnych pasowań:

  • Średnica zewnętrzna (Øzew) ma mieć pasowanie wciskowe z obudową. To oznacza, że tuleja nie powinna być "mniejsza od nominału", bo mogłaby wejść zbyt luźno, obracać się w gnieździe i szybciej się zużywać. W praktyce dąży się do stabilnego osadzenia (wcisk).
  • Średnica wewnętrzna (Øwew) ma zapewnić pasowanie z luzem względem wału. Ponieważ zużycie zwiększa Øwew, nowa tuleja powinna umożliwić uzyskanie właściwego luzu po montażu; często przyjmuje się podejście, że otwór jest "ciaśniejszy" i dopasowuje się go do wymaganego luzu (np. przez kalibrowanie/rozwiercanie zgodnie z praktyką serwisową).

Dlatego poprawna kombinacja to: Øzew większa od nominalnej (dla wcisku) oraz Øwew mniejsza od nominalnej (aby po dopasowaniu uzyskać właściwy luz, a nie nadmierny).

Odpowiedź "zewnętrzną mniejszą od nominalnej, wewnętrzną mniejszą od nominalnej" jest błędna, bo zbyt mała Øzew utrudnia uzyskanie stabilnego osadzenia (brak wcisku), a zbyt mała Øwew grozi zatarciem wału, jeśli nie zostanie prawidłowo dopasowana.

Odpowiedź "zewnętrzną większą od nominalnej, wewnętrzną większą od nominalnej" jest błędna, bo większa Øwew zwiększa luz – czyli pogłębia typowy skutek zużycia tulei.

Odpowiedź "zewnętrzną mniejszą od nominalnej, wewnętrzną większą od nominalnej" jest błędna podwójnie: brak wcisku w obudowie i jednocześnie zwiększony luz na wale. To typowa pułapka intuicyjna: "zużyte = luźne, więc dajmy większy otwór", która prowadzi do gorszego prowadzenia wału.

W praktyce warsztatowej kluczowe są pomiary (otwór w obudowie oraz wał) i kontrola luzu po montażu – dopiero wtedy tulejowanie daje trwały efekt.

Dodatkowe pytania

Dodatkowe pytania (FAQ):
Tuleja ślizgowa działa jak łożysko ślizgowe prowadzące wał (najczęściej wał twornika) w rozruszniku. Utrzymuje współosiowość, zmniejsza tarcie i ogranicza drgania. Jej zużycie zwiększa luzy, co może powodować hałas, ocieranie i problemy z rozruchem.
Bo powierzchnia wewnętrzna tulei pracuje w kontakcie z obracającym się wałem. Tarcie i ścieranie zdejmują materiał, więc otwór "robi się większy", a luz rośnie. To typowy mechanizm zużycia łożysk ślizgowych w warunkach niedostatecznego smarowania lub zanieczyszczeń.
Między średnicą zewnętrzną tulei a gniazdem w obudowie stosuje się pasowanie wciskowe. Dzięki temu tuleja siedzi stabilnie, nie obraca się w korpusie i nie "wybija" gniazda. Zbyt luźne osadzenie przyspiesza zużycie i pogarsza prowadzenie wału.
Tu potrzebny jest kontrolowany luz roboczy. Wał ma się obracać swobodnie, ale bez nadmiernego "bicia". Dlatego średnica wewnętrzna tulei po montażu i dopasowaniu powinna dać prawidłowy luz; zbyt mały luz grozi zatarciem, a zbyt duży pogarsza osiowość.
Najpierw mierzysz średnicę wału mikrometrem zewnętrznym. Następnie mierzysz otwór w tulei lub gnieździe średnicówką/czujnikiem średnicy (albo sprawdzianami). Porównujesz wyniki z nominalnymi danymi i dobierasz tuleję tak, by uzyskać wcisk na Øzew i właściwy luz na Øwew.
Nie jest to poprawna zasada. Zbyt mała średnica zewnętrzna nie zapewni wcisku w obudowie, a zbyt mała średnica wewnętrzna może spowodować zacięcie lub zatarcie wału. Prawidłowo rozdziela się wymagania: wcisk na zewnątrz i kontrolowany luz wewnątrz po dopasowaniu.
Tuleje naprawcze stosuje się wtedy, gdy zużyło się nie tylko wnętrze tulei, ale również gniazdo w obudowie (otwór pod tuleję jest "wybity" i za duży). Wtedy tuleja o odpowiedniej średnicy zewnętrznej pozwala odzyskać wcisk bez kosztownej wymiany całego korpusu.
Wcisk może minimalnie odkształcić tuleję, zmniejszając jej średnicę wewnętrzną. Dodatkowo część tulei bywa dostarczana jako "pod wymiar" do końcowego dopasowania. Dlatego po montażu sprawdza się swobodę obrotu i luz, a w razie potrzeby wykonuje kalibrowanie/rozwiercanie.
Typowe objawy to nietypowe tarcie/wycie podczas rozruchu, "ciężka" praca rozrusznika, okresowe zacinanie oraz szybsze zużycie szczotek/komutatora wskutek niewspółosiowości. Zużyta tuleja zwiększa luzy, co może prowadzić do ocierania elementów wirujących i spadku sprawności.
Najczęstsze błędy to dobór tulei bez pomiarów, ignorowanie pasowania wciskowego w obudowie, brak kontroli luzu po wciśnięciu (ryzyko zatarcia), montaż na sucho bez właściwego smarowania oraz pomijanie oceny wału (wał zużyty/owalny psuje efekt nawet po wymianie tulei).
info

Statystycznie 29% uczniów zna prawidłową odpowiedź. bardzo trudne

W praktyce zawodowej kluczowe jest to, że średnica zewnętrzna tulei musi zapewnić wcisk w obudowie, więc nie może być mniejsza od nominału.

Źródła:

  • ISO 286-1:2010, Geometrical product specifications (GPS) — ISO code system for tolerances on linear sizes — Part 1: Basis of tolerances, deviations and fits
  • ISO 286-2:2010, Geometrical product specifications (GPS) — ISO code system for tolerances on linear sizes — Part 2: Tables of standard tolerance classes and limit deviations for holes and shafts

Materiały:

  • Podręczniki do elektromechaniki pojazdowej (rozdziały o rozrusznikach i ich naprawie)
  • Materiały z metrologii warsztatowej: pomiary średnic (mikrometr, średnicówka)
  • Opracowania z podstaw pasowań i tolerancji (system ISO pasowań)

Aktualizacja pytania: 03.04.2026



Aktualizacja pytania: 03.04.2026
📡 Brak połączenia internetowego