Reakcja wytrącania osadu (reakcja strąceniowa) to typ reakcji zachodzącej zazwyczaj w roztworach wodnych elektrolitów, w której z jonów obecnych w roztworze tworzy się związek trudno rozpuszczalny. Taki produkt opuszcza roztwór w postaci stałej fazy i jest obserwowany jako osad (często oznaczany symbolem ↓).
W równaniu: AgNO3 + NaCl → AgCl↓ + NaNO3 w roztworze znajdują się jony Ag+ oraz Cl−. Po ich połączeniu powstaje AgCl, czyli chlorek srebra, który należy do soli słabo rozpuszczalnych w wodzie, więc wytrąca się jako osad. Drugi produkt, NaNO3, pozostaje w roztworze, ponieważ azotany metali alkalicznych są dobrze rozpuszczalne.
W praktyce laboratoryjnej (technik analityk) takie reakcje są podstawą analizy jakościowej: obecność konkretnego jonu potwierdza się przez powstanie charakterystycznego osadu po dodaniu odpowiedniego odczynnika. Dla chlorków klasycznym przykładem jest właśnie strącanie białego osadu AgCl po dodaniu jonów srebra(I) do roztworu zawierającego jony chlorkowe.
Dlaczego pozostałe typowe równania (niebędące strąceniem) bywają mylące? Często przedstawiają:
- reakcje, w których wszystkie produkty są dobrze rozpuszczalne – wtedy nie powstaje osad, mimo że zachodzi wymiana jonowa,
- reakcje zobojętniania (kwas + zasada), gdzie produktem jest woda i sól rozpuszczalna,
- reakcje gazotwórcze, gdzie obserwuje się wydzielanie gazu, a nie osad.
Wskazówka egzaminacyjna: aby rozpoznać strącanie, nie wystarczy sam zapis "↓". Trzeba umieć ocenić, czy powstający związek jest rzeczywiście trudno rozpuszczalny (na podstawie reguł rozpuszczalności lub znanych przykładów z analizy jakościowej).
