W ocenie funkcjonowania osoby chorej i niesamodzielnej rozróżnia się czynniki związane bezpośrednio z osobą oraz czynniki wynikające z jej otoczenia. To rozróżnienie jest ważne w pracy opiekuna medycznego, bo pozwala zaplanować wsparcie tak, aby nie "przypisywać" wszystkich trudności pacjentowi, lecz także identyfikować bariery i zasoby środowiska.
Czynniki osobiste to cechy indywidualne pacjenta, które opisują "kim jest" osoba i jakie ma uwarunkowania. Do takich cech należą m.in. płeć pacjenta oraz wiek pacjenta. Mogą one wpływać na potrzeby pielęgnacyjne, tempo rekonwalescencji, ryzyko powikłań czy dobór metod komunikacji i edukacji.
Czynniki środowiskowe to elementy otoczenia fizycznego, społecznego i organizacyjnego, które mogą ułatwiać albo utrudniać funkcjonowanie. Dostępność opieki medycznej jest czynnikiem środowiskowym, bo zależy od systemu i organizacji świadczeń (np. dostępność placówek, terminów, transportu), a nie od cech osoby. Podobnie warunki mieszkaniowe pacjenta są czynnikiem środowiskowym, bo dotyczą przestrzeni i wyposażenia (np. bariery architektoniczne, możliwość adaptacji łazienki), które wpływają na samodzielność i bezpieczeństwo.
Dlaczego pozostałe przyporządkowania są błędne? Przeniesienie "dostępności opieki medycznej" do czynników osobistych miesza poziomy opisu: to, że pacjent korzysta z leczenia, nie czyni z organizacji opieki jego cechy. Z kolei uznanie "wieku" lub "płci" za czynniki środowiskowe jest niepoprawne, bo nie są to elementy otoczenia, tylko stałe cechy osoby. W praktyce klinicznej takie pomyłki mogą prowadzić do złego planu wsparcia: zamiast usuwać bariery w mieszkaniu lub organizować pomoc, zespół może niepotrzebnie skupiać się na "zmianie pacjenta".
Wskazówka egzaminacyjna: jeśli dana informacja odpowiada na pytanie "jaki/jaka jest osoba?" – to zwykle czynnik osobisty; jeśli odpowiada "w jakich warunkach żyje i jakie ma wsparcie?" – to zwykle czynnik środowiskowy.
