Trójelementowa koncepcja normy prawnej zakłada, że pełna norma może składać się z:
- hipotezy – wskazuje, kiedy (w jakich okolicznościach, wobec kogo) norma ma zastosowanie,
- dyspozycji – określa, jak należy się zachować (nakaz, zakaz albo dozwolenie/kompetencję),
- sankcji – wskazuje, co grozi za naruszenie dyspozycji (skutek prawny związany z niewykonaniem/wykonaniem wadliwym).
W praktyce przepis (jednostka redakcyjna aktu prawnego) nie zawsze zawiera wszystkie trzy elementy wprost. Często spotyka się sytuację, w której w jednym przepisie da się odczytać warunek zastosowania oraz nakaz/zakaz (czyli hipotezę i dyspozycję), natomiast sankcja jest uregulowana gdzie indziej (np. w innych przepisach tego samego aktu lub w innych aktach), albo wynika z konstrukcji prawa cywilnego jako konsekwencja (np. nieważność, bezskuteczność, odpowiedzialność odszkodowawcza), ale nie jest wypowiedziana literalnie w analizowanym fragmencie.
Dlatego odpowiedź "hipotezę i dyspozycję" pasuje do przepisu, który:
- opisuje przesłanki/okoliczności (hipoteza), oraz
- ustanawia uprawnienie lub obowiązek (dyspozycja),
- nie zawiera natomiast wyraźnego sformułowania typu "podlega karze…", "ponosi odpowiedzialność…", "jest obowiązany do zapłaty kary…" (sankcja wprost).
Odpowiedź "dyspozycję i sankcję" byłaby właściwa, gdyby przepis nie zawierał warunków zastosowania, a jedynie nakaz oraz skutek za naruszenie. Odpowiedź "hipotezę i sankcję" sugerowałaby brak wskazania właściwego zachowania (dyspozycji), co w typowych przepisach regulujących uprawnienia/obowiązki jest rzadkie. Z kolei wariant "hipotezę, dyspozycję i sankcję" wymagałby, aby sankcja była wyrażona jednoznacznie w tym samym przepisie, co nie zawsze ma miejsce, zwłaszcza w prawie cywilnym.
Na egzaminie warto pamiętać: nie każdy przepis "ma sankcję" w tekście. Sankcja może wynikać z innych przepisów, a zadanie polega na rozpoznaniu elementów, które da się bezpośrednio odczytać z przedstawionego fragmentu.
