Reakcja utleniania–redukcji (redoks) to taka przemiana, w której zachodzi zmiana stopni utlenienia co najmniej dwóch atomów (albo jednego pierwiastka w przypadku dysproporcjonowania). Praktycznie oznacza to, że w układzie następuje przeniesienie elektronów.
Równanie 2 KMnO4 → K2MnO4 + MnO2 + O2 jest przykładem reakcji redoks, ponieważ mangan w anionie nadmanganianowym ma wysoki stopień utlenienia i podczas rozkładu część atomów manganu przechodzi do innego związku o innym stopniu utlenienia. Jednocześnie w produktach pojawia się tlen cząsteczkowy O2, co wiąże się ze zmianą stopnia utlenienia tlenu w porównaniu do tlenu związanego w anionie. Taki przebieg jest typowy dla reakcji, w której jeden reagent ulega jednocześnie utlenieniu i redukcji (dysproporcjonowanie), a więc spełnia definicję redoks.
Pozostałe równania nie są redoks, bo nie wymagają zmiany stopni utlenienia:
- 2 NaOH + CuSO4 → Cu(OH)2 + Na2SO4 to reakcja strąceniowa (powstaje trudno rozpuszczalny wodorotlenek miedzi(II)); zachodzą głównie przemiany jonowe, bez zmiany stopni utlenienia pierwiastków.
- 3 Ca(OH)2 + 2 H3PO4 → Ca3(PO4)2 + 6 H2O to reakcja kwas–zasada (zobojętnianie) prowadząca do soli i wody; w takim zapisie nie ma przesłanek do zmiany stopni utlenienia.
- CaCO3 → CaO + CO2 jest rozkładem termicznym węglanu wapnia; typowo traktuje się go jako reakcję bez redoks, bo stopnie utlenienia Ca, C i O pozostają takie same po obu stronach równania.
Wskazówka egzaminacyjna: jeśli nie masz pewności, wypisz stopnie utlenienia przynajmniej dla pierwiastka "podejrzanego" (np. metalu przejściowego) i sprawdź, czy zmienia się między substratami i produktami. To najszybsza, pewna metoda odróżnienia redoks od strącania i zobojętniania.
