KWALIFIKACJA MED9 - CZERWIEC 2021

PYTANIE NR 10.
Które zjawisko, powodujące niezgodność recepturową, występuje w proszkach zawierających mentol i kamforę?
A.
B.
C.
D.
Wyjaśnienie poprawnej odpowiedzi:
Euteksja to zjawisko, w którym mieszanina dwóch substancji stałych (np. mentolu i kamfory) ma niższą temperaturę topnienia niż każdy składnik osobno, co może prowadzić do częściowego upłynnienia i niezgodności recepturowej w proszkach. Pozostałe opcje dotyczą głównie oddziaływań z wodą lub powierzchnią ciał stałych.

Pełne wyjaśnienie:

W proszkach recepturowych mogą występować niezgodności fizyczne, które zmieniają wygląd i właściwości postaci leku (np. zbrylenie, zawilgocenie, upłynnienie). Dla mieszanin zawierających mentol i kamforę charakterystyczne jest zjawisko euteksji.

Euteksja polega na tym, że po zmieszaniu dwóch substancji stałych powstaje układ, którego temperatura topnienia jest niższa niż temperatura topnienia każdego składnika z osobna. W praktyce receptury objawia się to tym, że proszek może stać się wilgotny, mazisty lub nawet częściowo płynny, mimo że nie dodano wody. Taka zmiana konsystencji jest klasycznym przykładem niezgodności recepturowej w proszkach z mentolem i kamforą.

Odpowiedź "Adsporpcja" (często mylona z adsorpcją) odnosi się do zjawisk powierzchniowych polegających na wiązaniu cząsteczek na powierzchni innego ciała stałego. Sama w sobie nie tłumaczy typowego upłynnienia mieszaniny mentolu z kamforą.

Odpowiedź "Wilgotnienie" dotyczy zwilżania materiału przez ciecz, zwykle wodę, i jest powiązana z obecnością cieczy w otoczeniu lub w recepturze. W omawianym przypadku kluczowe jest powstanie mieszaniny o obniżonej temperaturze topnienia, a nie proces zwilżania przez zewnętrzną wodę.

Odpowiedź "Higroskopijność" oznacza zdolność substancji do pochłaniania pary wodnej z powietrza, co może prowadzić do zawilgocenia i zbrylenia. Mentol z kamforą mogą sprawiać wrażenie "zawilgocenia", ale mechanizm nie musi wynikać z pobierania wody, tylko z utworzenia układu eutektycznego i upłynnienia mieszaniny.

Wskazówka egzaminacyjna: jeśli w pytaniu pojawia się para mentol–kamfora i mowa o niezgodności w proszkach, najczęściej chodzi o euteksję i wynikające z niej upłynnienie.

Dodatkowe pytania

Dodatkowe pytania (FAQ):
Euteksja to zjawisko, w którym mieszanina dwóch substancji stałych ma niższą temperaturę topnienia niż każdy składnik osobno. W recepturze może to powodować upłynnienie lub mazistość proszku po wymieszaniu określonych składników, mimo braku dodanej wody.
Mentol i kamfora mogą tworzyć mieszaninę eutektyczną, czyli układ topiący się w niższej temperaturze niż każda z substancji oddzielnie. Skutkiem bywa częściowe stopienie mieszaniny w warunkach pokojowych, co jest niezgodnością fizyczną proszku.
Higroskopijność polega na pobieraniu pary wodnej z powietrza i zwykle zależy od wilgotności otoczenia. Euteksja wynika z oddziaływania dwóch składników i może wystąpić nawet w suchych warunkach. W euteksji przyczyną "wilgoci" jest obniżenie temperatury topnienia mieszaniny.
Niezgodność recepturowa to niekorzystna zmiana zachodząca po połączeniu składników recepty, która utrudnia sporządzenie lub pogarsza jakość leku. W proszkach może to być m.in. zbrylenie, zawilgocenie, rozwarstwienie lub upłynnienie mieszaniny wskutek zjawisk fizykochemicznych.
Adsorpcja (zjawisko powierzchniowe) może wpływać na uwalnianie substancji lub stabilność niektórych składników, ale nie jest typowym wyjaśnieniem gwałtownego upłynnienia mieszaniny mentolu z kamforą. W takich parach substancji częściej kluczowe jest zjawisko eutektyczne.
Problem euteksji pojawia się, gdy w jednej postaci (np. proszek) łączy się składniki zdolne do tworzenia mieszaniny o niższej temperaturze topnienia. Ryzyko rośnie przy rozcieraniu, intensywnym mieszaniu i drobnym rozdrobnieniu, bo zwiększa to kontakt między substancjami.
Skutkiem może być zbrylenie, powstawanie grudek, mazistość lub wyraźne upłynnienie mieszaniny. Taki proszek jest trudniejszy do równomiernego podziału i dozowania, co może pogorszyć jednorodność dawek. Może też wymagać zmiany sposobu sporządzenia przez farmaceutę.
Nie. Proszek może wyglądać na wilgotny także bez pochłaniania wody z powietrza, np. gdy zachodzi euteksja i część mieszaniny się topi. Higroskopijność dotyczy pobierania pary wodnej, a wilgotnienie/zwilżanie odnosi się do kontaktu z cieczą; w praktyce przyczyny trzeba rozróżniać.
Częsty błąd to automatyczne kojarzenie każdej "wilgoci" w proszku z higroskopijnością, bez analizy składu. Drugi błąd to mylenie terminów (adsorpcja/absorpcja) i wybieranie odpowiedzi brzmiącej bardziej "chemicznie". W tej parze kluczowe jest zjawisko eutektyczne.
Ucz się parami: składniki typowe dla danych niezgodności (np. pary eutektyczne) oraz objawy praktyczne (upłynnienie, zbrylenie). Rób fiszki: "składniki → zjawisko → skutek". Na egzaminie czytaj, czy pytanie dotyczy wody z otoczenia (higroskopijność) czy interakcji składników (euteksja).
info

Około 51% zdających odpowiada poprawnie na to pytanie. trudne

W praktyce zawodowej kluczowe jest to, że pozostałe opcje dotyczą głównie oddziaływań z wodą lub powierzchnią ciał stałych.

Materiały:

  • Materiały dydaktyczne z receptury aptecznej (dział: niezgodności recepturowe)
  • Podręczniki z technologii postaci leku (dział: proszki, mieszaniny eutektyczne)
  • Notatki/ćwiczenia laboratoryjne z receptury: obserwacje niezgodności fizycznych

Aktualizacja pytania: 31.03.2026



Aktualizacja pytania: 31.03.2026
📡 Brak połączenia internetowego