W bilansie obowiązuje zasada równowagi: aktywa = pasywa. Każda prawidłowo ujęta operacja gospodarcza musi więc zmieniać bilans tak, aby ta równość nadal była spełniona.
Jeżeli – zgodnie ze schematem księgowania – następuje zmniejszenie jednego składnika aktywów oraz równoczesne zmniejszenie jednego składnika pasywów, to oznacza, że jednostka "oddaje" część majątku (aktywa maleją), a jednocześnie zmniejsza swoje finansowanie obce lub własne (pasywa maleją). Klasyczny przykład ekonomiczny to spłata zobowiązania środkami pieniężnymi: ubywa gotówki na rachunku (aktywa w dół) i maleje zobowiązanie wobec dostawcy/banku (pasywa w dół).
W takim typie operacji suma bilansowa zmniejsza się o kwotę operacji, bo obie strony bilansu maleją o tę samą wartość.
Dlaczego pozostałe warianty są nieprawidłowe w tej sytuacji?
- Wariant "zwiększenie jednego składnika pasywów i zmniejszenie innego składnika pasywów, suma bez zmian" opisuje przeksięgowania wyłącznie w pasywach (zmiana struktury źródeł finansowania), bez wpływu na łączną sumę bilansową. To inny mechanizm niż jednoczesny spadek aktywów i pasywów.
- Wariant "zwiększenie jednego składnika aktywów i zmniejszenie innego składnika aktywów, suma bez zmian" dotyczy zmian tylko po stronie majątku (np. zamiana gotówki na zapasy). To także nie odpowiada operacji, w której maleją pasywa.
- Wariant "zwiększenie aktywów i zwiększenie pasywów, suma rośnie" pasuje do finansowania zakupu kredytem lub zaciągnięcia zobowiązania (więcej majątku i więcej zobowiązań). Jest przeciwieństwem operacji spłaty.
Wskazówka egzaminacyjna: najpierw ustal, czy schemat pokazuje zmianę po obu stronach bilansu, czy tylko po jednej. Potem odpowiedz, czy jest to zmiana struktury (suma bez zmian), czy zmiana wielkości (suma rośnie lub maleje).
