Efekt wspólnego jonu to zjawisko równowagowe obserwowane dla trudno rozpuszczalnych soli (osadów). Jeśli mamy osad, który w roztworze ustala równowagę typu: sól(s) ⇄ kation(aq) + anion(aq), to stan równowagi opisuje iloczyn rozpuszczalności (Ksp), zależny od stężeń jonów w roztworze.
Gdy do takiego układu dostarczymy jon wspólny (czyli taki sam jon, jaki powstaje z dysocjacji/rozpuszczania osadu), zwiększamy jego stężenie w roztworze. Zgodnie z zasadą Le Chateliera układ będzie przeciwdziałał tej zmianie: równowaga przesuwa się w kierunku zużycia nadmiaru jonów, czyli w stronę fazy stałej. Skutek praktyczny jest jednoznaczny: rozpuszczalność osadu maleje, a wytrącanie staje się łatwiejsze.
Dlatego odpowiedź "zmniejszenie rozpuszczalności osadu na skutek obecności jonu wspólnego z osadem" opisuje istotę zjawiska.
Pozostałe odpowiedzi są niepoprawne z następujących powodów:
- "zwiększenie rozpuszczalności…" odwraca kierunek efektu; wzrost stężenia jonu wspólnego nie sprzyja rozpuszczaniu, tylko strącaniu (przesunięcie równowagi w stronę osadu).
- Odpowiedzi o "osadzeniu się na powierzchni osadu jonów…" opisują adsorpcję jonów na powierzchni cząstek (zjawiska powierzchniowe), a nie zmianę rozpuszczalności wynikającą z równowagi rozpuszczania i Ksp. Mogą współwystępować w praktyce, ale nie są definicją efektu wspólnego jonu.
Wskazówka egzaminacyjna: jeśli w treści pojawia się "jon wspólny", myśl o równowadze i przesunięciu jej w stronę osadu, czyli o spadku rozpuszczalności. To klasyczny motyw w chemii analitycznej przy strącaniu i rozdzielaniu jonów.
