KWALIFIKACJA CHM6 - STYCZEŃ 2017

PYTANIE NR 10.
Który zgłębnik należy zastosować do pobierania do badań laboratoryjnych próbek materiałów mazistych?
Ilustracja przedstawia cztery rysunki techniczne przyrządów, oznaczone literami A, B, C i D.
A.
B.
C.
D.
Wyjaśnienie poprawnej odpowiedzi:
Próbki materiałów mazistych (pasty, smary, masy półstałe) pobiera się zgłębnikiem świdrowym, ponieważ spiralna wstęga "wyciąga" i utrzymuje lepki materiał podczas wyjmowania. Zgłębniki rurkowe i butelkowe są typowe dla cieczy, a szczelinowe częściej dla materiałów sypkich.

Pełne wyjaśnienie:

Materiały maziste mają dużą lepkość, często są półstałe i słabo się przelewają. Żeby pobrać próbkę w sposób praktyczny i możliwie reprezentatywny, potrzebny jest próbnik, który "wgryza się" w masę i pozwala ją wydobyć bez spływania lub pozostawania w zbiorniku. Tę funkcję spełnia zgłębnik świdrowy (świder): spirala ułatwia penetrację materiału i mechanicznie zatrzymuje porcję próbki podczas wyjmowania.

Odpowiedź "świder" jest więc poprawna, bo konstrukcja spiralna jest typowa dla poboru materiałów o konsystencji pasty lub masy mazistej, gdzie samo napełnienie próbnika grawitacyjnie (jak w cieczach) nie zadziała.

Pozostałe przyrządy pasują do innych konsystencji i mogą prowadzić do błędu próbkowania:

  • "Zgłębnik szczelinowy z wycięciem" bywa używany do materiałów sypkich lub drobnoziarnistych, gdzie próbka wchodzi przez szczelinę/otwór podczas zagłębiania. W materiale mazistym szczelina może się zatykać, a pobór bywa niereprezentatywny.
  • "Próbnik butelkowy" jest typowy dla cieczy (np. pobór z określonej głębokości). W masie mazistej butelka nie napełni się prawidłowo, a wyjęcie może być utrudnione.
  • "Zgłębnik rurkowy" również jest kojarzony z cieczami lub materiałami, które dają się łatwo zassać/wypełnić wnętrze rurki. Dla mas mazistych może nie dać poprawnego napełnienia i zafałszować próbkę.

W praktyce laboratoryjnej dobór próbnika zawsze zaczyna się od oceny: czy materiał płynie, czy jest sypki, czy jest lepki/pastowaty. Dla materiałów mazistych narzędzie o działaniu mechanicznym (świder) ogranicza ryzyko pobrania zbyt małej ilości lub tylko z powierzchni, co poprawia jakość kontroli.

Dodatkowe pytania

Dodatkowe pytania (FAQ):
Materiały maziste to substancje o konsystencji pasty lub masy półstałej: są lepkie, często nie przelewają się swobodnie i mogą wykazywać przyczepność do narzędzi. W próbkowaniu oznacza to konieczność użycia próbników, które mechanicznie "zabierają" materiał.
Dobór zaczyna się od oceny konsystencji: ciecz (butelkowy/rurkowy), materiał sypki (szczelinowy, łopatkowy), materiał mazisty (świder/zgłębnik świdrowy). Potem uwzględnia się opakowanie (beczka, worek, zbiornik) i wymaganą reprezentatywność próbki.
Świder ma spiralę, która wchodzi w lepką masę i zatrzymuje ją na zwojach podczas wyjmowania. Dzięki temu próbka nie spływa jak w przypadku narzędzi do cieczy, a pobór jest możliwy nawet z gęstych, przyczepnych materiałów.
Zwykle nie jest najlepszym wyborem. Zgłębnik rurkowy działa dobrze, gdy materiał łatwo wypełnia wnętrze rurki (np. ciecz lub mało lepka zawiesina). W masach mazistych może dochodzić do niepełnego napełnienia, zatykania i poboru niereprezentatywnego.
Typowe błędy to pobór tylko z powierzchni, użycie próbnika do cieczy, zbyt mała ilość próbki oraz brak oczyszczenia narzędzia między próbkami (zanieczyszczenie krzyżowe). Częsty jest też błąd nieuwzględnienia niejednorodności partii (np. rozwarstwienia).
Próbka reprezentatywna odzwierciedla rzeczywisty skład całej partii materiału. Osiąga się to przez właściwy dobór miejsca i sposobu poboru oraz odpowiednie narzędzie. W materiałach mazistych szczególnie ważne jest pobranie z głębi i z kilku punktów, jeśli SOP tego wymaga.
Próbnik butelkowy stosuje się głównie do cieczy, zwłaszcza gdy trzeba pobrać próbkę z określonej głębokości w zbiorniku. Butelka napełnia się medium, a następnie jest zamykana i wyciągana. Dla mas mazistych mechanizm napełniania zwykle nie działa prawidłowo.
Stosuj rękawice i okulary, zabezpiecz stabilność pojemnika, unikaj gwałtownego wyciągania próbnika (ryzyko rozchlapania) i używaj narzędzi odpornych chemicznie. Po pobraniu od razu zamknij pojemnik na próbkę i oczyść/odizoluj użyty sprzęt zgodnie z procedurą.
Resztki poprzedniej próbki mogą zafałszować wynik analizy (zanieczyszczenie krzyżowe), szczególnie przy oznaczeniach śladowych. W materiałach mazistych resztki łatwo przywierają do spirali lub szczelin, więc czyszczenie i osuszenie narzędzia jest kluczowe dla wiarygodności badań.
Ucz się przez skojarzenie: ciecze → butelka/rurka, sypkie → szczelina/łopatka, maziste → świder. Przejrzyj rysunki próbników w materiałach dydaktycznych i ćwicz dobór narzędzia do opisu próbki oraz miejsca poboru.
info

Statystycznie 43% uczniów zna prawidłową odpowiedź. trudne

W praktyce zawodowej kluczowe jest to, że próbki materiałów mazistych (pasty, smary, masy półstałe) pobiera się zgłębnikiem świdrowym, ponieważ spiralna wstęga "wyciąga" i utrzymuje lepki materiał podczas wyjmowania.

Źródła:

  • ISO 3170:2019, Petroleum liquids — Manual sampling
  • ASTM D140/D140M (latest edition), Standard Practice for Sampling Asphalt Materials

Materiały:

  • Instrukcje zakładowe (SOP) dotyczące próbobrania surowców i produktów półstałych
  • Podręczniki i skrypty z technologii chemicznej: dział kontroli jakości i pobieranie próbek
  • Normy branżowe dotyczące próbkowania produktów naftowych/bitumicznych jako przykłady metodyki

Aktualizacja pytania: 03.04.2026



Aktualizacja pytania: 03.04.2026
📡 Brak połączenia internetowego