Poziomy profilaktyki różnią się momentem interwencji w "historii naturalnej" choroby oraz celem działania.
Profilaktyka pierwotna jest podejmowana zanim dojdzie do zachorowania. Jej zadaniem jest zmniejszanie ryzyka i wzmacnianie zdrowia, np. przez edukację, kształtowanie stylu życia, eliminowanie czynników ryzyka. Dlatego działanie "Programy edukacyjne na temat zdrowego stylu życia" należy przyporządkować do profilaktyki pierwotnej.
Profilaktyka wtórna koncentruje się na wczesnym wykrywaniu chorób oraz szybkim wdrożeniu leczenia, aby zahamować rozwój schorzenia i zmniejszyć ryzyko powikłań. Klasycznym przykładem są badania przesiewowe wykonywane u osób bez rozpoznanej choroby, ale z populacji ryzyka/określonej grupy wiekowej. Z tego powodu "Regularne badania mammograficzne" są przykładem profilaktyki wtórnej.
Profilaktyka trzeciorzędowa dotyczy sytuacji, gdy choroba już wystąpiła i pozostawiła następstwa. Celem jest ograniczanie niepełnosprawności, zmniejszanie powikłań, zapobieganie nawrotom i poprawa jakości życia. Rehabilitacja po incydentach neurologicznych (np. po udarze) pomaga odzyskać funkcje i zmniejszyć trwałe skutki, dlatego "Rehabilitacja po udarze mózgu" należy do profilaktyki trzeciorzędowej.
Dlaczego pozostałe przyporządkowania są błędne?
- Przypisanie edukacji zdrowotnej do profilaktyki wtórnej lub trzeciorzędowej miesza działania ogólne (dla osób zdrowych) z interwencjami po rozpoznaniu choroby.
- Przypisanie mammografii do profilaktyki pierwotnej jest częstą pomyłką, bo badanie "zapobiega" skutkom, ale nie zapobiega powstaniu nowotworu – służy jego wczesnemu wykryciu.
- Przypisanie rehabilitacji do profilaktyki pierwotnej lub wtórnej ignoruje fakt, że rehabilitacja jest podejmowana po wystąpieniu zdarzenia chorobowego i ma ograniczać następstwa.
W praktyce opiekun medyczny powinien umieć rozpoznać, czy dana czynność dotyczy zapobiegania, wczesnego wykrywania czy usprawniania i ograniczania skutków choroby, bo wpływa to na edukację pacjenta i współpracę z zespołem terapeutycznym.
