KWALIFIKACJA MEP2 - CZERWIEC 2014

PYTANIE NR 22.
Na rysunku wykonawczym soczewki podany jest wymiar średnicy ∅28,7f9. Oznacza to, że średnica soczewki wykonana jest według pasowania
A.
B.
C.
D.
Wyjaśnienie poprawnej odpowiedzi:
Zapis ⌀28,7f9 informuje o polu tolerancji typu f oraz klasie dokładności IT9 dla średnicy. W praktyce strefa f jest przesunięta poniżej wymiaru nominalnego, co przy typowych skojarzeniach z układem otworu podstawowego daje warunki na powstanie luzu, czyli pasowanie luźne.

Pełne wyjaśnienie:

Oznaczenie ⌀28,7f9 na rysunku wykonawczym składa się z trzech części: średnicy nominalnej (28,7 mm), litery f oraz liczby 9. Litera określa położenie strefy tolerancji (odchyłkę zasadniczą) względem wymiaru nominalnego, a liczba 9 określa klasę tolerancji (stopień dokładności, czyli szerokość pola tolerancji w systemie ISO).

W ujęciu praktycznym dla elementu typu "wałek" (zewnętrzna średnica) strefa tolerancji f jest położona poniżej zera (ujemna odchyłka zasadnicza), czyli rzeczywista średnica ma tendencję do bycia nieco mniejszą od nominalnej. Taki kierunek odchyłki sprzyja uzyskaniu luzu po złożeniu z typowym elementem współpracującym w układzie otworu podstawowego, dlatego odpowiedź "luźnego" jest właściwa.

  • "ciasnego" jest nieprawidłowe, bo pasowanie ciasne (wciskowe) wymaga warunków na ujemny luz (wciski), czyli sytuacji, w której element zewnętrzny wychodzi "na plus" względem pary. Sama strefa f dla średnicy zewnętrznej nie wskazuje na taki kierunek.
  • "mieszanego" (przejściowego) jest nieprawidłowe, bo pasowania przejściowe pojawiają się wtedy, gdy w zależności od rzeczywistych odchyłek może powstać luz albo wcisk. Oznaczenie f9 dla średnicy zewnętrznej typowo nie jest kojarzone z zakresem "na styk" w zestawieniu z bazą otworu.
  • "podstawowego" jest nieprawidłowe, ponieważ "podstawowe" odnosi się do układu pasowań (np. układ otworu podstawowego lub wałka podstawowego), a nie do rodzaju pasowania jako takiego. To inna kategoria pojęciowa.

Wskazówka egzaminacyjna: zawsze rozdzielaj w głowie dwie informacje z zapisu typu f9: (1) położenie strefy (litera), (2) szerokość tolerancji (IT). Rodzaj pasowania najpewniej ocenia się dopiero dla pary (otwór–wałek), ale kierunek litery dla średnicy zewnętrznej podpowiada, czy łatwiej o luz czy o wcisk.

Dodatkowe pytania

Dodatkowe pytania (FAQ):
To zapis tolerancji średnicy: 28,7 mm to wymiar nominalny, f określa położenie strefy tolerancji (odchyłkę zasadniczą), a 9 oznacza klasę tolerancji IT9, czyli "jak szeroka" jest tolerancja. Razem mówią, w jakich granicach może się mieścić rzeczywisty wymiar.
Litera (np. f) mówi, gdzie leży strefa tolerancji względem wymiaru nominalnego (czy przesunięta w plus, w minus, czy symetrycznie). Liczba (np. 9) mówi o dokładności wykonania: im mniejsza liczba IT, tym węższa tolerancja i większa dokładność.
Dla średnic zewnętrznych litery takie jak f odpowiadają strefom przesuniętym poniżej wymiaru nominalnego. Element ma więc tendencję do bycia trochę "mniejszym", co po złożeniu z typowym otworem sprzyja powstaniu dodatniego luzu. To praktyczna wskazówka przy montażu elementów.
Nie w 100%. Rodzaj pasowania wynika z pary tolerancji (otwór i wałek), a f9 opisuje tylko jeden element. W zadaniach egzaminacyjnych często zakłada się typowe zestawienie z układem otworu podstawowego, dlatego można wnioskować o luzie, ale w dokumentacji produkcyjnej trzeba znać oba wymiary.
Przeciwieństwem pasowania luźnego jest pasowanie ciasne (wciskowe), w którym zamiast dodatniego luzu występuje ujemny luz (wciski). W praktyce oznacza to konieczność użycia siły, podgrzewania/chłodzenia lub przyrządów montażowych, aby osadzić element bez uszkodzeń.
Pasowanie mieszane oznacza, że w zależności od rzeczywistych odchyłek wykonania może wyjść mały luz albo lekki wcisk. W montażu precyzyjnym bywa używane, gdy potrzebne jest dobre prowadzenie elementu, ale bez silnego wcisku, który grozi naprężeniami lub pęknięciem.
Symbol ⌀ oznacza, że podany wymiar dotyczy średnicy elementu obrotowego (np. soczewki, tulei, oprawy). Jest to kluczowe w optyce mechanicznej, bo od średnic zależy centrowanie i współosiowość. Do średnicy dopisuje się też tolerancję i ewentualne wymagania geometryczne.
Najczęstsze błędy to: mylenie litery ze stopniem IT, traktowanie jednego zapisu (np. f9) jako pełnej informacji o pasowaniu bez elementu współpracującego, oraz mylenie "układu podstawowego" z "pasowaniem podstawowym". Pomaga ćwiczenie na parach otwór–wałek i tablicach pasowań.
Pasowanie luźne stosuje się, gdy ważny jest łatwy montaż i demontaż bez naprężeń, np. przy elementach wrażliwych na ściskanie, takich jak soczewki. Luz pozwala też kompensować zmiany temperatury i minimalizuje ryzyko pęknięć lub deformacji, ale wymaga zabezpieczenia osiowego i centrowania.
Ćwicz odczyt zapisów typu "litera+IT" na przykładach średnic oraz ucz się, co oznacza położenie strefy tolerancji dla otworów i wałków. Warto robić krótkie zadania: rozpoznaj, czy dana litera sugeruje odchyłkę w plus czy w minus oraz czy dany dobór zwykle daje luz, wcisk czy przejście.
info

Około 35% zdających odpowiada poprawnie na to pytanie. bardzo trudne

W praktyce zawodowej kluczowe jest to, że zapis ⌀28,7f9 informuje o polu tolerancji typu f oraz klasie dokładności IT9 dla średnicy.

Źródła:

  • ISO 286-1:2010, "Geometrical product specifications (GPS) — ISO code system for tolerances on linear sizes — Part 1: Basis of tolerances, deviations and fits"
  • ISO 286-2:2010, "Geometrical product specifications (GPS) — ISO code system for tolerances on linear sizes — Part 2: Tables of standard tolerance grades and limit deviations for holes and shafts"
  • ISO 14405-1:2016, "Geometrical product specifications (GPS) — Dimensional tolerancing — Part 1: Linear sizes"

Materiały:

  • Tablice i opracowania do tolerancji i pasowań (system ISO)
  • Materiały dydaktyczne z rysunku technicznego dla mechaniki precyzyjnej
  • Zadania praktyczne z interpretacji zapisów tolerancji na rysunkach wykonawczych

Aktualizacja pytania: 31.03.2026



Aktualizacja pytania: 31.03.2026
📡 Brak połączenia internetowego