KWALIFIKACJA MEP2 - CZERWIEC 2020

PYTANIE NR 39.
Zasadę pasowania luźnego według stałego wałka określa zapis
A.
B.
C.
D.
Wyjaśnienie poprawnej odpowiedzi:
W układzie stałego wałka (ISO 286) wałek ma zawsze pole tolerancji "h" (mała litera), a zapis pasowania ma kolejność OTWÓR/WAŁEK. Pasowanie luźne wymaga, by otwór miał pole tolerancji z grupy luzowej (np. G). Dlatego właściwy zapis to "G7/h6".

Pełne wyjaśnienie:

W systemie pasowań ISO 286 obowiązuje konwencja, że zapis pasowania ma postać OTWÓR/WAŁEK. Oznacza to, że pierwsza część (wielka litera i liczba) opisuje tolerancję otworu, a druga część (mała litera i liczba) opisuje tolerancję wałka.

Wyróżnia się dwa podstawowe układy bazowe:

  • układ stałego otworu – otwór ma pole tolerancji "H" (wielka litera), a dobiera się różne wałki,
  • układ stałego wałka – wałek ma pole tolerancji "h" (mała litera), a dobiera się różne otwory.

Pytanie dotyczy pasowania luźnego według stałego wałka, więc wałek musi mieć oznaczenie h. Jednocześnie pasowanie luźne (z luzem) uzyskuje się przez dobór odpowiedniego położenia pola tolerancji otworu (wielka litera) tak, aby otwór był "większy" w sensie położenia tolerancji względem zera. Otwór "G" w zestawieniu z wałkiem "h" daje typowy luz montażowy, stąd poprawny zapis "G7/h6".

Dlaczego pozostałe propozycje nie spełniają warunku?

  • "H7/s6" ma wprawdzie otwór bazowy "H", ale wałek "s" jest kojarzony z pasowaniami wtłaczanymi (brak układu stałego wałka, a dodatkowo nie jest to pasowanie luźne).
  • "H7/g6" przedstawia pasowanie luźne, lecz w układzie stałego otworu (otwór "H" jest bazowy), a pytanie wymaga układu stałego wałka.
  • "P7/h6" zachowuje "h" dla wałka, ale litera "P" dla otworu należy do grupy pasowań wtłaczanych/przesuwnych w stronę interferencji, więc nie opisuje pasowania luźnego.

W praktyce (także w optomechanice) poprawne rozróżnienie układu bazowego jest kluczowe przy montażu elementów wymagających kontrolowanego luzu, np. w połączeniach ruchomych, prowadnicach czy zespołach z regulacją.

Dodatkowe pytania

Dodatkowe pytania (FAQ):
Układ stałego wałka oznacza, że wałek ma stałe położenie pola tolerancji "h" (mała litera), a rodzaj pasowania uzyskuje się przez dobór pola tolerancji otworu (wielka litera). Stosuje się go, gdy jeden wałek ma współpracować z różnymi otworami.
Zapis pasowania czyta się zawsze jako OTWÓR/WAŁEK. Pierwszy człon (np. G7) dotyczy otworu i ma wielką literę, a drugi (np. h6) dotyczy wałka i ma małą literę. Liczby (6, 7 itd.) oznaczają klasę dokładności IT.
W konwencji ISO 286 małe litery odnoszą się do wałków, a "h" jest klasycznym oznaczeniem wałka bazowego w układzie stałego wałka. Dzięki temu można dobierać różne otwory (A–Z) do jednego typu wałka, uzyskując luz, przejście lub wtłoczenie.
"G7/h6" jest typowym pasowaniem luźnym (z luzem) w układzie stałego wałka, bo wałek "h" jest bazowy, a pole tolerancji otworu "G" jest tak położone, aby zapewnić luz montażowy/eksploatacyjny. To przydatne w połączeniach ruchomych i regulowanych.
Różnica dotyczy układu bazowego. "H7/g6" ma otwór bazowy "H" (układ stałego otworu), a wałek "g". Natomiast "G7/h6" ma wałek bazowy "h" (układ stałego wałka), a otwór "G". Oba mogą dawać luz, ale nie są tym samym układem.
Układ stałego wałka wybiera się wtedy, gdy ten sam wałek ma współpracować z kilkoma otworami o różnych wymaganiach (różny luz lub charakter połączenia). W mechanice precyzyjnej i optomechanice bywa to wygodne przy wałkach stopniowanych i zespołach wymagających regulacji.
Najczęstsze błędy to: mylenie układu bazowego (H jako otwór bazowy vs h jako wałek bazowy), odwracanie kolejności zapisu (WAŁEK/OTWÓR zamiast OTWÓR/WAŁEK) oraz ignorowanie znaczenia wielkiej/małej litery. To prowadzi do wyboru złego wariantu pasowania.
Liczby 6 i 7 oznaczają klasę dokładności IT (stopień tolerancji). Co do zasady niższa liczba oznacza węższą tolerancję (większą dokładność wykonania). Nie decydują same o tym, czy jest luz czy wtłoczenie, ale wpływają na wielkość tolerancji.
W uproszczonym podziale liter często przyjmuje się, że zakresy bliższe końcowi alfabetu (np. P–Z) kojarzą się z pasowaniami wtłaczanymi/interferencyjnymi. Na egzaminie najważniejsze jest jednak rozpoznanie układu (H lub h) i tego, czy litera wskazuje na luz czy interferencję.
W optomechanice dobór pasowania wpływa na to, czy element da się regulować, czy zostanie trwale osadzony. Pasowania luźne ułatwiają ustawianie i kompensację rozszerzalności, a wtłaczane stabilizują element na stałe. Błędny dobór może skutkować naprężeniami i rozjustowaniem układu.
info

Statystycznie 67% uczniów zna prawidłową odpowiedź. średnie

Specjaliści zwracają uwagę: "W układzie stałego wałka (ISO 286) wałek ma zawsze pole tolerancji "h" (mała litera), a zapis pasowania ma kolejność OTWÓR/WAŁEK."

Źródła:

  • ISO 286-1: Geometrical product specifications (GPS) — ISO code system for tolerances on linear sizes — Part 1: Basis of tolerances, deviations and fits (zakres: system liter otworu/wałka, układ stałego otworu/wałka)
  • ISO 286-2: Geometrical product specifications (GPS) — ISO code system for tolerances on linear sizes — Part 2: Tables of standard tolerance grades and limit deviations for holes and shafts (tablice odchyłek i pasowań)
  • PN-EN ISO 286-1 (Polska Norma wdrażająca ISO 286-1) – konwencja zapisu OTWÓR/WAŁEK oraz układy bazowe H/h

Materiały:

  • ISO 286-1 i ISO 286-2 (system tolerancji i pasowań ISO) – definicje pól tolerancji i przykłady
  • Podręczniki z metrologii warsztatowej i tolerancji wymiarów (działy: pasowania, układ stałego otworu/wałka)
  • Tablice pasowań ISO (zestawienia: litera pola tolerancji, typ pasowania, przykłady zastosowań)

Aktualizacja pytania: 31.03.2026



Aktualizacja pytania: 31.03.2026
📡 Brak połączenia internetowego