KWALIFIKACJA MOT6 - TEST WIEDZY NR 10

PYTANIE NR 9.
Zastanów się nad poniższą tabelą tolerancji dla różnych klas pasowań. Wybierz odpowiedź, która najlepiej opisuje klasę H7/g6.
Klasa pasowaniaTolerancja
H70
g6-5
A.
B.
C.
D.
Wyjaśnienie poprawnej odpowiedzi:
Oznaczenie H7/g6 wskazuje typowe pasowanie w systemie otworu bazowego: otwór w strefie H ma dolną odchyłkę równą 0, a wał w strefie g leży poniżej zera, czyli jest "mniejszy" od nominalu. W praktyce daje to luz (otwór większy niż wał), a nie wcisk ani pasowanie nieruchome.

Pełne wyjaśnienie:

W pasowaniach typu otwór–wał decydujące jest położenie stref tolerancji obu elementów względem wymiaru nominalnego. Oznaczenie składa się z litery (położenie strefy) oraz liczby (klasa dokładności, czyli "szerokość" pola tolerancji).

Dla otworu litera H w systemie otworu bazowego oznacza, że dolna odchyłka otworu wynosi 0. To znaczy: najmniejszy otwór jest równy nominalnemu, a cały obszar tolerancji leży "w górę" od zera (otwór może być tylko równy lub większy od nominalnego).

Dla wału litera g oznacza strefę położoną poniżej zera, czyli wał ma ujemne odchyłki (jest nieco mniejszy od nominalu). Zestawienie otworu H z wałem g typowo prowadzi do sytuacji, w której nawet przy niekorzystnych odchyłkach pozostaje luz: otwór jest co najmniej nominalny, a wał jest "pod nominalem".

Dlatego poprawne jest stwierdzenie: "Pasowanie z luzem, gdzie otwór jest nieco większy niż wał."

  • Odpowiedź "Pasowanie z luzem, gdzie wał jest nieco większy niż otwór." jest wewnętrznie sprzeczna: jeśli wał jest większy od otworu, to nie jest to luz, tylko wcisk (albo co najmniej pasowanie przejściowe).
  • Odpowiedź "Pasowanie nieruchome, gdzie wał i otwór są tej samej wielkości." jest myląca, bo w tolerancjach praktycznie nie zakłada się idealnej równości wymiarów; o rodzaju pasowania decydują granice tolerancji, a nie pojedyncza wartość.
  • Odpowiedź "Pasowanie nieruchome, gdzie wał jest nieco większy niż otwór." opisuje wcisk (połączenie ciasne), typowy np. do trwałego osadzenia, a nie do oznaczenia H/g, które zwykle daje luz ułatwiający montaż i serwis.

Uwaga egzaminacyjna: konkretne wartości tolerancji w mikrometrach zależą od średnicy nominalnej i tablic normowych, więc sama "tabela z liczbami" bez zakresu średnic nie powinna być podstawą do obliczeń; sens oznaczeń stref (H vs g) jest jednak stały i pozwala określić typ pasowania.

Dodatkowe pytania

Dodatkowe pytania (FAQ):
Pasowanie z luzem oznacza, że nawet w najgorszym przypadku montażowym średnica otworu jest większa od średnicy wału, więc elementy da się złożyć bez wcisku. Luz ułatwia montaż i demontaż, ale zbyt duży może powodować drgania, hałas i szybsze zużycie.
Patrzy się na położenie stref tolerancji: litera mówi, czy pole leży powyżej, poniżej czy "na" zerze. Gdy otwór ma strefę co najmniej nominalną, a wał jest poniżej nominalu, zwykle powstaje luz. Gdy wał jest powyżej, łatwo o wcisk.
W systemie otworu bazowego litera H oznacza dolną odchyłkę równą 0, więc dobierając różne wały można uzyskać różne rodzaje pasowań bez zmiany narzędzi do wykonania otworu. To upraszcza technologię, kontrolę i dobór części zamiennych w serwisie.
Litera g oznacza, że strefa tolerancji wału jest przesunięta poniżej linii zera (ujemne odchyłki), czyli wał jest "nieco mniejszy" od wymiaru nominalnego. W zestawieniu z otworem w strefie H typowo daje to pasowanie z luzem, korzystne dla połączeń rozłącznych.
Liczba określa klasę dokładności (IT), czyli szerokość pola tolerancji: im mniejszy numer, tym węższa tolerancja i większa dokładność wykonania. Nie mówi ona bezpośrednio o tym, czy będzie luz czy wcisk, ale wpływa na wartość luzu/wcisku i powtarzalność montażu.
Nie w pełni bez dodatkowych danych. Dokładna wartość odchyłek (w µm) zależy od średnicy nominalnej oraz tablic normowych. Oznaczenie pozwala jednak ocenić kierunek (luz/przejściowe/wcisk) i dobrać typ połączenia do funkcji, a dopiero potem wyznaczyć liczby z tablic.
Takie pasowania występują m.in. w osadzeniach łożysk, tulejach prowadzących, piastach kół pasowych, kołach zębatych, rolkach i elementach napędu osprzętu. Dobór pasowania wpływa na trwałość, łatwość serwisu oraz ryzyko luzów powodujących hałas i zużycie.
Jeśli wał jest większy od otworu, elementów nie da się swobodnie złożyć — potrzebny jest wcisk (siła, nagrzewanie/chłodzenie) albo montaż przejściowy. "Luz" oznacza sytuację odwrotną: otwór ma większą średnicę niż wał, więc możliwy jest montaż bez naprężeń wciskowych.
Częste są: mylenie otworu z wałem, odwracanie znaków odchyłek, traktowanie wartości "0" jako równości wymiarów bez tolerancji oraz utożsamianie pojęć "nieruchome" i "z wciskiem". Pomaga rysowanie osi zera i zaznaczanie stref tolerancji obu elementów.
Najlepiej ćwiczyć na schemacie: narysuj linię zera, zaznacz strefę otworu i wału, a potem wnioskuj o luzie/wcisku. Dodatkowo ucz się typowych zastosowań (łożyskowania, piasty, tuleje) i sprawdzaj w tablicach, że wartości tolerancji zmieniają się z średnicą nominalną.
info

Statystycznie 48% uczniów zna prawidłową odpowiedź. trudne

Specjaliści zwracają uwagę: "Oznaczenie H7/g6 wskazuje typowe pasowanie w systemie otworu bazowego: otwór w strefie H ma dolną odchyłkę równą 0, a wał w strefie g leży poniżej zera, czyli jest "mniejszy" od nominalu."

Źródła:

  • PN-EN ISO 286-1:2011 (lub nowsze wydanie), "Specyfikacje geometrii wyrobów (GPS) — System tolerancji i pasowań ISO — Część 1: Podstawy tolerancji, odchyłek i pasowań"
  • PN-EN ISO 286-2:2011 (lub nowsze wydanie), "Specyfikacje geometrii wyrobów (GPS) — System tolerancji i pasowań ISO — Część 2: Tablice standardowych klas tolerancji i odchyłek granicznych otworów i wałów"
  • Mały poradnik mechanika, dział "Tolerancje i pasowania", Wydawnictwa Naukowo‑Techniczne (WNT), wydanie zależne od dostępnej wersji

Materiały:

  • Tablice tolerancji i pasowań (materiały do ISO/PN-EN ISO 286) dla różnych zakresów średnic
  • Podręczniki z metrologii warsztatowej i podstaw konstrukcji maszyn (dział: tolerancje i pasowania)
  • Ćwiczenia praktyczne: interpretacja oznaczeń pasowań oraz dobór pasowania do funkcji połączenia

Aktualizacja pytania: 31.03.2026



Aktualizacja pytania: 31.03.2026
📡 Brak połączenia internetowego