KWALIFIKACJA ELM2 + ELM5 - STYCZEŃ 2013

PYTANIE NR 33.
Jaki układ pracy wzmacniacza operacyjnego należy zastosować, aby po podaniu na wejście przebiegu prostokątnego przedstawionego na Rysunku A, otrzymać przebieg wyjściowy przedstawiony na Rysunku B?
Ilustracja przedstawia dwa wykresy oznaczone jako Rysunek A i Rysunek B, które są częścią pytania egzaminacyjnego związanego
A.
B.
C.
D.
Wyjaśnienie poprawnej odpowiedzi:
Układ różniczkujący wytwarza na wyjściu sygnał proporcjonalny do szybkości zmian napięcia wejściowego. Dla przebiegu prostokątnego największe zmiany występują na zboczach, więc na wyjściu pojawiają się krótkie impulsy (dodatnie i ujemne) w chwilach narastania i opadania. Dlatego pasuje odpowiedź "Różniczkujący."

Pełne wyjaśnienie:

Wzmacniacz operacyjny w konfiguracji różniczkującej realizuje w przybliżeniu zależność: napięcie wyjściowe jest proporcjonalne do pochodnej napięcia wejściowego (czyli do tego, jak szybko sygnał się zmienia w czasie).

Dla przebiegu prostokątnego kluczowa obserwacja jest taka, że:

  • na odcinkach "płaskich" (stały poziom wysoki lub niski) sygnał prawie się nie zmienia, więc jego pochodna jest bliska zeru,
  • w chwili zbocza narastającego i opadającego zmiana jest bardzo szybka, więc pochodna ma dużą wartość (dodatnią przy narastaniu i ujemną przy opadaniu).

To oznacza, że na wyjściu różniczkatora obserwuje się wąskie impulsy skojarzone ze zboczami prostokąta. Taki obraz przebiegu jest typowym "podpisem" układu różniczkującego.

Pozostałe odpowiedzi nie pasują do relacji między rysunkami:

  • "Całkujący." dawałby efekt przeciwny: z prostokąta uzyskałby w przybliżeniu przebieg narastający/opadający (odcinki liniowe, rampa/"trójkąt"), bo całkowanie akumuluje wartość w czasie, a nie reaguje tylko na zbocza.
  • "Odwracający." zmieniłby głównie znak i wzmocnienie sygnału (prostokąt pozostałby prostokątem, tylko odwróconym), nie wytwarzając impulsów na zboczach jako dominującej cechy.
  • "Sumujący." służy do sumowania kilku wejść (ważonej sumy). Przy jednym wejściu nie tłumaczy powstania charakterystycznych impulsów odpowiadających pochodnej sygnału.

Wskazówka egzaminacyjna: gdy na wejściu jest prostokąt, a na wyjściu widać głównie reakcję na zbocza (krótkie impulsy), najczęściej chodzi o różniczkowanie. Gdy z prostokąta robi się rampa/trójkąt – to typowe dla całkowania.

Dodatkowe pytania

Dodatkowe pytania (FAQ):
To konfiguracja WO, w której napięcie wyjściowe jest (w przybliżeniu) proporcjonalne do szybkości zmian napięcia wejściowego. W praktyce oznacza to silną reakcję na zbocza i szybkie zmiany sygnału, a małą reakcję na odcinki stałe.
Bo na zboczu prostokąta zmiana napięcia w czasie jest bardzo duża, więc pochodna ma dużą wartość. Na odcinkach płaskich zmiana jest bliska zeru, więc wyjście też dąży do zera. Efektem są krótkie impulsy w chwilach narastania i opadania.
Układ całkujący "sumuje" wartość sygnału w czasie, więc z prostokąta zwykle powstaje przebieg narastający lub opadający liniowo (rampa), a przy naprzemiennych poziomach może wyjść kształt zbliżony do trójkąta. To przeciwieństwo reakcji tylko na zbocza.
Różniczkowanie podkreśla zmiany: dla skoku/prostokąta widać impulsy na zboczach. Całkowanie wygładza i akumuluje: dla prostokąta widać rampy/odcinki liniowe. Najpierw sprawdź, czy wyjście "żyje" na zboczach, czy w całych przedziałach czasu.
Typowy układ odwracający zmienia znak (i wzmocnienie) sygnału, ale zachowuje jego kształt: prostokąt pozostaje prostokątem. Impulsy na zboczach nie wynikają z samego odwracania, tylko z operacji podobnej do pochodnej, czyli różniczkowania.
Stosuje się go m.in. do detekcji zboczy, generacji krótkich impulsów sterujących, wstępnego kształtowania sygnałów i podkreślania szybkich zmian. W praktyce często spotyka się układy "zboczowe" do wyzwalania przerzutników lub liczników.
Gdy zadanie dotyczy dodawania kilku sygnałów na wejściach (np. mieszanie audio, tworzenie składowej stałej, sumowanie ważone). Jeśli w treści jest tylko jeden przebieg wejściowy i pytanie dotyczy kształtu wyjścia, zwykle nie chodzi o sumator.
Najczęściej myli się nazwy oraz patrzy tylko na poziomy sygnału, ignorując zbocza. Inny błąd to automatyczne kojarzenie prostokąta z "odwracaczem" bez analizy, co się dzieje w czasie. Pomaga zasada: impulsy na zboczach = różniczkowanie, rampy = całkowanie.
Zwykle wystarcza rozumienie jakościowe: pochodna podkreśla szybkie zmiany, całka daje narastanie/opadanie. Wzory są pomocne, ale w zadaniach z przebiegami często da się poprawnie odpowiedzieć, analizując tylko kształty sygnałów i ich zmiany w czasie.
Rób krótkie serie zadań: prostokąt/impuls/sinus na wejściu i przewidywanie wyjścia dla układu odwracającego, całkującego i różniczkującego. Dobrze działa też symulacja SPICE: zmieniaj konfigurację i obserwuj, czy wyjście reaguje na zbocza czy na czas trwania poziomu.
info

Około 53% zdających odpowiada poprawnie na to pytanie. trudne

Według specjalistów z branży: "Układ różniczkujący wytwarza na wyjściu sygnał proporcjonalny do szybkości zmian napięcia wejściowego."

Źródła:

  • Wikipedia: "Operational amplifier applications" (sekcja dot. integrator/differentiator), https://en.wikipedia.org/wiki/Operational_amplifier_applications - dostęp 2026-03-02
  • Wikipedia: "Differentiator" (opis idei różniczkowania i odpowiedź na skok/prostokąt), https://en.wikipedia.org/wiki/Differentiator - dostęp 2026-03-02
  • Wikipedia: "Integrator" (porównanie zachowania integratora dla sygnałów skokowych/prostokątnych), https://en.wikipedia.org/wiki/Integrator - dostęp 2026-03-02

Materiały:

  • Notatki/lekcje o podstawowych konfiguracjach wzmacniacza operacyjnego (odwracająca, nieodwracająca, sumująca, całkująca, różniczkująca)
  • Zadania z rozpoznawania przebiegów wejście–wyjście dla integratora i różniczkatora
  • Symulacje w programie SPICE (np. prostokąt na wejściu i obserwacja wyjścia dla różnych konfiguracji)

Aktualizacja pytania: 31.03.2026



Aktualizacja pytania: 31.03.2026
📡 Brak połączenia internetowego