KWALIFIKACJA ELM2 + ELM5 - STYCZEŃ 2013

PYTANIE NR 7.
Który z wymienionych elementów elektronicznych przedstawiono symbolem graficznym?
Ilustracja przedstawia symbol graficzny fototranzystora, co jest zgodne z podaną odpowiedzią do pytania egzaminacyjnego.
A.
B.
C.
D.
Wyjaśnienie poprawnej odpowiedzi:
Fototranzystor rozpoznaje się po połączeniu symbolu tranzystora z oznaczeniem oświetlenia (zwykle strzałki skierowane do złącza).
Fotodioda ma symbol diody ze strzałkami, fotorezystor — rezystora, a transoptor przedstawia zwykle parę: nadajnik (LED) i odbiornik (np. tranzystor) w jednej obudowie.

Pełne wyjaśnienie:

Symbol elementu optoelektronicznego najczęściej składa się z symbolu bazowego (np. tranzystora, diody, rezystora) oraz oznaczenia oddziaływania światła (zwykle w postaci strzałek skierowanych do elementu). Dlatego, aby poprawnie odpowiedzieć, trzeba najpierw rozpoznać, jaki element "mechanicznie" przedstawia symbol: tranzystor, diodę czy rezystor.

Odpowiedź "Fototranzystor" jest poprawna, gdy w symbolu widoczny jest tranzystor (charakterystyczny układ elektrod i strzałka/emiter) oraz dodatkowo zaznaczone jest oświetlenie elementu (strzałki światła). To oznacza, że prąd kolektora zależy od natężenia światła.

Dlaczego pozostałe odpowiedzi są błędne:

  • "Fotorezystor" miałby bazować na symbolu rezystora (zwykle z dodatkowymi strzałkami światła). Jeśli w grafice nie ma rezystora, ta odpowiedź odpada.
  • "Transoptor" jest elementem złożonym: w typowym symbolu widać nadajnik światła (np. LED) i odbiornik (np. fototranzystor) oraz zwykle oddzielenie galwaniczne/obudowę. Pojedynczy symbol jednego elementu foto nie jest pełnym transoptorem.
  • "Fotodiodę" rozpoznaje się po symbolu diody (trójkąt/linia w zależności od konwencji) ze strzałkami światła. Jeżeli w symbolu jest tranzystor, a nie dioda, wybór fotodiody wynika z mylenia strzałek światła z samym typem elementu.

Wskazówka egzaminacyjna: najpierw ignoruj strzałki światła i rozpoznaj rdzeń symbolu (tranzystor/rezystor/dioda). Dopiero potem dodaj informację "foto-" lub "opto-". To ogranicza typowe pomyłki między fotodiodą a fototranzystorem oraz między fototranzystorem a transoptorem.

Dodatkowe pytania

Dodatkowe pytania (FAQ):
Fototranzystor to tranzystor, którego prąd kolektora jest sterowany światłem. Stosuje się go m.in. w czujnikach optycznych, barierach świetlnych, enkoderach oraz w odbiornikach w transoptorach. Na schemacie przypomina tranzystor z zaznaczonym padaniem światła (strzałki).
Najpierw rozpoznaj "rdzeń" symbolu. Fotodioda ma symbol diody plus strzałki światła, a fototranzystor ma symbol tranzystora (kolektor–emiter, często z bazą) plus strzałki światła. Strzałki nie mówią, czy to dioda czy tranzystor — mówią tylko, że element reaguje na światło.
Transoptor jest elementem złożonym: zawiera nadajnik (zwykle diodę LED) i odbiornik (np. fototranzystor lub fotodiodę) w jednej obudowie oraz zapewnia separację galwaniczną. Fototranzystor jest tylko odbiornikiem światła. Na schemacie transoptor często ma dwa symbole i "przerwę" izolacji między stronami.
Strzałki oznaczają promieniowanie świetlne padające na element (lub emitowane, jeśli strzałki są na zewnątrz). To dodatek informujący o oddziaływaniu światła, ale nie identyfikuje samodzielnie typu elementu. Typ elementu wynika z części bazowej: diody, tranzystora albo rezystora.
Fotorezystor (LDR) bazuje na symbolu rezystora, a obok/na nim pojawiają się strzałki światła. Fototranzystor bazuje na symbolu tranzystora. Różnica na schemacie wynika więc z innej "figury głównej" elementu. Funkcjonalnie fotorezystor zmienia opór, a fototranzystor prąd w obwodzie kolektora.
Fototranzystor wybiera się, gdy potrzebne jest większe wzmocnienie sygnału i prostsze uzyskanie wyraźnego poziomu logicznego bez rozbudowanego wzmacniacza. Fotodioda jest zwykle szybsza i bardziej liniowa, ale często wymaga odpowiedniego polaryzowania i wzmacniacza transimpedancyjnego w układach pomiarowych.
Najczęstszy błąd to wybór "na skróty": widzę strzałki, więc zaznaczam dowolną odpowiedź z "foto-". Drugi błąd to mylenie transoptora z pojedynczym fototranzystorem. Pomaga zasada: najpierw identyfikuj rdzeń (dioda/tranzystor/rezystor), potem dopiero dopisuj "foto-".
Nie zawsze. Na schematach spotyka się fototranzystory z wyprowadzoną bazą oraz wersje bez wyprowadzenia bazy (tylko kolektor i emiter). Niezależnie od wariantu, kluczowe jest to, że część bazowa symbolu ma postać tranzystora, a oznaczenie światła (strzałki) wskazuje sterowanie oświetleniem.
Fototranzystory występują m.in. w czujnikach odbiciowych i szczelinowych, licznikach obrotów, prostych luksomierzach, kurtynach optycznych oraz w transoptorach jako element odbiorczy. W montażu i serwisie ważne jest poprawne rozpoznanie ich na schemacie, by nie pomylić z fotodiodą lub LDR.
Skuteczna metoda to fiszki z symbolami i zasadą "rdzeń + strzałki": dioda + strzałki = fotodioda, tranzystor + strzałki = fototranzystor, rezystor + strzałki = fotorezystor. Dodatkowo ćwicz rozpoznawanie transoptora jako elementu złożonego (nadajnik LED i odbiornik) na kilku schematach aplikacyjnych.
info

Statystycznie 42% uczniów zna prawidłową odpowiedź. trudne

Specjaliści zwracają uwagę: "Fototranzystor rozpoznaje się po połączeniu symbolu tranzystora z oznaczeniem oświetlenia (zwykle strzałki skierowane do złącza)."

Źródła:

  • IEC 60617 (Online Database) – Graphical symbols for diagrams, dział: optoelectronic devices (phototransistor/photodiode/photoconductive cell) – https://60617.iec.ch/ (dostęp 2026-02-27)
  • Wikipedia (EN): Phototransistor – sekcja "Schematic symbols" – https://en.wikipedia.org/wiki/Phototransistor (dostęp 2026-02-27)
  • Wikipedia (PL): Transoptor – opis i symbolika elementu złożonego (nadajnik + odbiornik) – https://pl.wikipedia.org/wiki/Transoptor (dostęp 2026-02-27)

Materiały:

  • Katalog symboli graficznych stosowanych na schematach (optoelektronika, elementy półprzewodnikowe)
  • Noty katalogowe (datasheet) fototranzystorów i transoptorów – część z symbolami i aplikacjami
  • Podręcznik podstaw elektroniki obejmujący elementy optoelektroniczne i czytanie schematów

Aktualizacja pytania: 31.03.2026



Aktualizacja pytania: 31.03.2026
📡 Brak połączenia internetowego