KWALIFIKACJA TLO3 - CZERWIEC 2018

PYTANIE NR 29.
Na podstawie danych zawartych w tabeli, w przypadku połączenia wykonanego według zasady stałego otworu dla średnicy nominalnej elementów równej 8 mm, wielkość minimalnego luzu jest równa
Ilustracja przedstawia tabelę z danymi dotyczącymi odchyłek dla średnicy nominalnej w zakresie od 6 do 10 mm.
A.
B.
C.
D.
Wyjaśnienie poprawnej odpowiedzi:
W systemie stałego otworu minimalny luz wyznacza się z granicznych wymiarów elementów: najmniejszego otworu i największego wałka (to daje najmniejszą różnicę). Dla średnicy nominalnej 8 mm należy odczytać z tabeli właściwe odchyłki i z nich wyznaczyć minimalny luz. Z tabeli wynika wartość 6 µm.

Pełne wyjaśnienie:

W pytaniu chodzi o minimalny luz w połączeniu wykonanym według zasady stałego otworu. Oznacza to, że pole tolerancji otworu jest przyjęte jako bazowe (w praktyce w systemie ISO często spotyka się otwór o odchyłce zasadniczej "H"), a dobór wałka determinuje charakter pasowania.

Minimalny luz to najmniejsza możliwa różnica między średnicą otworu i średnicą wałka po uwzględnieniu tolerancji wykonania. Żeby go wyznaczyć, trzeba zestawić takie skrajne wymiary, które dają najmniejszą różnicę, czyli:

  • najmniejszy dopuszczalny otwór (dolna granica otworu),
  • największy dopuszczalny wałek (górna granica wałka).

To kluczowa zasada: dla minimalnego luzu bierzemy "najbardziej niekorzystną" parę granic, bo wtedy elementy są najbliżej siebie. Dane liczbowe (odchyłki graniczne) odczytuje się z tabeli dla średnicy nominalnej 8 mm oraz dla wskazanego w tej tabeli wariantu pasowania w systemie stałego otworu.

Odpowiedź "6 µm" jest poprawna, ponieważ odpowiada minimalnej wartości luzu wynikającej z właściwego odczytu granic tolerancji z tabeli i zastosowania definicji minimalnego luzu.

Pozostałe wartości są typowymi wynikami błędów:

  • "13 µm" może wynikać z odczytu innego przedziału średnic lub z pomylenia minimalnego i maksymalnego luzu.
  • "9 µm" bywa skutkiem uśredniania lub dobrania nie tych granic (np. najmniejszego otworu z najmniejszym wałkiem).
  • "15 µm" często odpowiada przypadkowemu odczytowi z sąsiedniej kolumny/wiersza albo interpretacji luzu jako wartości "największej".

W praktyce lotniczej poprawne wyznaczenie minimalnego luzu jest ważne dla pewności montażu, trwałości połączeń oraz oceny, czy zespół będzie pracował bez zacierania, a jednocześnie bez nadmiernego bicia i luzów eksploatacyjnych.

Dodatkowe pytania

Dodatkowe pytania (FAQ):
To sposób doboru tolerancji, w którym otwór jest elementem bazowym (jego położenie pola tolerancji przyjmuje się jako stałe), a charakter połączenia uzyskuje się przez dobór tolerancji wałka. Dzięki temu łatwiej standaryzować narzędzia do wykonywania otworów.
Minimalny luz to różnica między najmniejszym otworem a największym wałkiem. Z tabeli odczytujesz odchyłki graniczne dla danej średnicy nominalnej i danego pasowania, a potem wybierasz te granice, które dają najmniejszą różnicę.
Bo minimalny luz opisuje "najgorszy przypadek" dla luzu: elementy są wtedy najbliżej siebie. Jeśli pomylisz skrajne wartości, łatwo otrzymasz maksymalny luz albo wartość pośrednią, co prowadzi do błędnej oceny pasowania i ryzyka problemów montażowych.
Luz minimalny dotyczy najciaśniejszego dopuszczalnego zestawienia wymiarów (min otwór i max wałek). Luz maksymalny dotyczy najluźniejszego zestawienia (max otwór i min wałek). Obie wartości wynikają z tolerancji i opisują rozrzut możliwych połączeń.
Jest kluczowy przy montażu elementów współpracujących ruchem, np. sworzni w tulejach, osi w elementach ruchomych czy połączeń wymagających smarowania. Zbyt mały minimalny luz może powodować zacieranie, a zbyt duży pogorszenie precyzji i wzrost drgań.
To wymiar odniesienia, dla którego dobiera się pole tolerancji i odchyłki graniczne. W tablicach tolerancji wartości odchyłek zależą od przedziału średnic, dlatego trzeba odczytać dane dokładnie dla właściwej średnicy nominalnej (tu: 8 mm).
Zwykle są to proste działania na odchyłkach (różnica granic). Najważniejsza jest poprawna identyfikacja: które wartości z tabeli dotyczą otworu i wałka oraz które skrajne granice tworzą luz minimalny. Same rachunki są krótkie, ale łatwo o błąd odczytu.
Najczęstsze to: odczyt z niewłaściwego wiersza (zły przedział średnic), pomylenie kolumn dla otworu i wałka, wybór niewłaściwego pasowania oraz zamiana minimalnego z maksymalnym luzem. Pomaga zaznaczenie, czy szukasz wartości "min" czy "max" przed odczytem.
W treści pojawia się wprost sformułowanie "zasada stałego otworu" albo informacja, że otwór jest bazą pasowania. Wtedy myślisz: otwór ma ustalone położenie tolerancji, a wałek dobiera się tak, by uzyskać luz, wcisk lub pasowanie przejściowe.
Ćwicz na tablicach: (1) rozróżnianie luzu minimalnego i maksymalnego, (2) dobór skrajnych granic, (3) szybkie odnajdywanie średnicy nominalnej w tabeli, (4) kontrolę jednostek w µm. Dobrze też robić krótkie notatki: "min luz = min otwór − max wałek".
info

Około 27% zdających odpowiada poprawnie na to pytanie. bardzo trudne

Według specjalistów z branży: "W systemie stałego otworu minimalny luz wyznacza się z granicznych wymiarów elementów: najmniejszego otworu i największego wałka (to daje najmniejszą różnicę)."

Źródła:

  • ISO 286-1, Geometrical product specifications (GPS) — ISO code system for tolerances on linear sizes — Part 1: Basis of tolerances, deviations and fits (treść normy: definicje tolerancji, odchyłek i pasowań)
  • ISO 286-2, Geometrical product specifications (GPS) — ISO code system for tolerances on linear sizes — Part 2: Tables of standard tolerance classes and limit deviations for holes and shafts (treść normy: tablice odchyłek granicznych)

Materiały:

  • Materiały dydaktyczne z metrologii warsztatowej: tolerancje, odchyłki, pasowania
  • Tablice tolerancji i pasowań ISO (system otworu/wałka)
  • Instrukcje technologiczne zakładowe dotyczące doboru pasowań w montażu

Aktualizacja pytania: 31.03.2026



Aktualizacja pytania: 31.03.2026
📡 Brak połączenia internetowego